Reisroute Oost-Polen: Lublin, Zamosc en natuur (8 dagen)

Lublin ligt in het oosten van Polen. Het is een van de oudste steden van het land, met circa 340.000 inwoners. Het historische centrum is compact en verrassend sfeervol: kleurrijke gevels, kleine steegjes en gezellige terrassen. De eerste avond is om even sfeer te proeven. Ik maak een wandeling langs de indrukwekkende Krakówpoort, door de oude straatjes en over de pleinen waar studenten en locals samenkomen. Ik bestel een drankje op een terras en kom heerlijk tot rust.

Als ik weinig weet van een stad huur ik een lokale gids. De gids neemt me mee langs de tunnels, legendes en gelaagde geschiedenis van de stad. Het Kasteel van Lublin, hoog boven de stad, bevindt zich de kapel van de Heilige Drie-eenheid: van buiten bescheiden, van binnen adembenemend. De fresco’s uit 1418 combineren gotische architectuur met Byzantijnse schilderkunst op een manier die nergens anders in Polen te zien is. Ik snap waarom dit op de lijst van UNESCO-werelderfgoed staat.

Een klein deurtje leidt de weg naar de Fortuna-kelder bij het marktplein. Hier zijn renaissance-fresco’s van een totaal andere orde. Ik zie politieke spotprenten en filosofische emblemen. Ze zijn geschilderd in een achterkamertje waar de Lublinse elite in het geheim onderhandelde. Het dak van het Centre for the Meeting of Cultures biedt uitzicht over de stad en een onverwachte ontmoeting: bijenkasten, beheerd door de stadsimker. ’s Avonds eindigt de dag in de kelders van Perła, een brouwerij in een voormalig klooster, met lokaal bier dat er al decennialang op dezelfde manier wordt gebrouwen.

Met de trolleybus zijn het slechts een paar haltes. Majdanek ligt op loopafstand van gewone woonwijken, het is een detail dat meteen ongemakkelijk voelt. Het kamp werd op 1 oktober 1941 geopend door de SS, oorspronkelijk als dwangarbeidskamp. Al snel werd ingezet als onderdeel van Operatie Reinhard; de systematische moord op de Poolse joden. Toen het Rode Leger het op 24 juli 1944 bevrijdde, waren de bewakers zo snel gevlucht dat het kamp grotendeels intact bleef. Dat maakt Majdanek vandaag tot een van de best bewaarde kampen uit de Holocaust. Het is tevens het oudste Holocaust-museum ter wereld.

Wachttorens, gaskamers, barakken. Enorme glazen vitrines vol schoenen van slachtoffers. Onderzoek door het Majdanek Museum schat het aantal doden op circa 78.000 tot 80.000 mensen, van wie meer dan de helft joods. Het mausoleum aan het einde van het terrein, met daarin de as van vermoorde gevangenen, maakt de schaal van het kwaad concreet op een manier die geen enkel cijfer kan evenaren. Dit is geen eenvoudige plek om te bezoeken merk ik.

Het stadje Kazimierz Dolny staat al decennialang bekend als kunstenaarskolonie. De combinatie van licht, rivier en romantisch verval trekt schilders en schrijvers al sinds het begin van de twintigste eeuw. Rond het marktplein staan historische panden en kleine galerieën naast elkaar, terwijl de straten steil omhoog lopen naar uitkijkpunten met vergezichten over de rivier.

Maar ik kom hier voor iets anders: de lösskloven. Löss is een zachte, fijnkorrelige grondsoort (een soort fijn stof) die door de wind is afgezet. Door erosie van wind en regen ontstaan er kloven, die perfect zijn om door heen te wandelen. In Kazimierz Dolny vind je de grootste concentratie lösskloven van Europa. Het mooiste vind ik Wąwóz Korzeniowy Dół. Ik wandel tussen metershoge wanden, met boomwortels die als verwrongen sculpturen uit de aarde steken. Het is een heerlijk landschap om zelf te ontdekken.

De tweede dag in Kazimierz Dolny is er een zonder programma. Een wandeling naar het uitzichtpunt boven het stadje levert een panorama op over de brede Wisła rivier. De langste rivier van Polen is maar liefst 1.047 kilometer lang, en de op vier na langste van Europa. Beneden drijven soms nog platbodems over het water, een oud gebruik dat hier langer in stand bleef dan bijna overal elders.

Even buiten het centrum staat een oude houten windmolen. In de zomer heerst er een ontspannen sfeer: kunstenaars op terrassen, lokale markten, een publiek van mensen dat hier bewust niet voor de grote bezienswaardigheden is gekomen. Kazimierz Dolny werd door kunstenaars liefkozend het ‘Parijs aan de Wisła’ genoemd. Die sfeer hangt er nog altijd.

De Wieprz-rivier is smal, rustig en omgeven door bossen en weilanden. Een paar uur kajakken volstaat om diep in het landschap te komen dat de meeste mensen die door Oost-Polen rijden nooit zien. Daarna ga ik met een lokale gids op zoek naar soesliks. Eerlijk is eerlijk, vooraf wist ik niet eens van hun bestaan af. Het zijn kleine Europese grondeekhoorntjes. Deze dieren zijn in de meeste landen al lang verdwenen, maar leven hier nog gewoon in graslandjes. Ze zijn schuchter, maar geduld wordt beloond.

Later op de middag staat Roztocze National Park: meer dan 8.000 hectare bos, beekdalen en zachtgolvende heuvels op de grens van de Oost-Europese vlakte en de Karpaten. Hier leven de konikpaarden, dit inheemse ras is genetisch nauw verwant aan de uitgestorven tarpan. Dit was het oorspronkelijke wilde steppepaard van Europa. Dezelfde paarden worden ook ingezet in Nederlandse natuurgebieden als de Oostvaardersplassen om graslanden te begrazen. De dag sluit af met lokale wijn en kaas uit de regio.

De stad Zamość is anders dan welke stad ook. In 1580 gaf de Poolse kanselier Jan Zamoyski opdracht tot de bouw van een stad naar zijn eigen visie. Het moest een handelscentrum worden op de route tussen West-Europa en de Zwarte Zee. En, ontworpen door de Italiaanse architect Bernardo Morando uit Padua. Het resultaat is een stad die de Italiaanse Renaissance naar de Poolse vlakte bracht. Als ik hier loop zie ik kaarsrechte straten, met vestingwerken, symmetrische pleinen en bogen die beschutting boden tegen regen en wind. Zamość werd van meet af aan ingericht als multireligieuze gemeenschap: Polen, Italianen, Duitsers, Armeniërs, Grieken en joden leefden er naast elkaar.

De stad overleefde de Tweede Wereldoorlog grotendeels ongeschonden en staat dan ook sinds 1992 op de UNESCO-werelderfgoedlijst. Het centrale marktplein, precies 100 bij 100 meter, wordt omgeven door kleurrijke koopmanshuizen met versierde gevels. De Armeense huizen aan de oostzijde zijn het rijkst gedecoreerd. De vestingwerken zijn op sommige plekken nog zeven meter dik en volledig te bewandelen. Meer dan 120 historische gebouwen staan er nog.

Opnieuw kom ik de machtige Zamoyski familie tegen. Het barokke paleis in Kozłówka, is in de vroege achttiende eeuw door hen gebouwd. Tijdens de rondleiding wandel ik door de vergulde zalen, ontdek de kunstcollecties en zie zelfs Delfts Blauw. Overal weerspiegelt de culturele ambitie van de Poolse adel en hun banden met West-Europa. Achter het paleis ligt de eigenlijke verrassing: een tuin vol communistische beelden die na 1989 werden gered toen ze elders werden neergehaald. Denk daarbij aan Lenin-standbeelden, socialistische arbeidersfiguren en propagandasculpturen. Het is nu een soort buitenmuseum dat nergens anders in Europa zo compleet is. Het contrast tussen de aristocratische zalen daarbinnen en de ideologische beeldenrij daarbuiten maakt dit de meest onverwachte afsluiting van de route. Ik rij terug naar Lublin en ga naar huis.