Het toegangsbord van Ranomafana.
Het toegangsbord van Ranomafana. Antony

Lemuren zijn het visitekaartje van Madagascar. Deze kleurrijke halfapen komen alleen op dit Afrikaanse eiland voor, net als veel andere dieren en planten hier. Het oostelijk regenwoud van het eiland herbergt bekende natuurreservaten als Ranomafana. Waar de evolutie in het echt te zien is.

Het verhaal achter Madagascar is bijzonder en uniek. Door de eeuwen heen heeft zich hier een flora en fauna ontwikkeld die voor het leeuwendeel alleen op het eiland voorkomt. Wetenschappers menen dan ook dat als Darwin in plaats van naar de Galapagos-eilanden naar Madagascar was gevaren, hij tot dezelfde beroemde evolutie-theorie zou zijn gekomen.

Ook hier is de evolutie niet van de ene op de andere dag gegaan. Wetenschappers denken dat zo’n 165 miljoen jaar geleden Madagascar los raakt van Gondwanaland en langzaam de zee in drijft. Gondwana wordt samen met Laurasia als het oercontinent gezien. Gondwana omvat het tegenwoordige Zuid-Amerika, Antarctica, India, Afrika en Oceanië. Laurasia is de voorloper van continenten als Europa, Noord-Amerika en Azië (zonder India).

Een vari kijkt naar de camera.
Een vari kijkt naar de camera. Keven Law

Het eiland heeft een rijk vulkanisch verleden, overal zijn uitgedoofde vulkanen te vinden. De vele warmtebronnen geven aan dat het eiland nog steeds actief is, ook al is er geen eruptie bekend. Centraal op het eiland ligt het langgerekte Ankaratragebergte, waar de oostelijke regenwouden tegen aan liggen. De wolken botsen tegen de bergen, waardoor ze hun vocht laten vallen. En zo de regenwouden voeden.

Ranomafana
Het landschap van Ranomafana. Dick Knight

Parc Nacional Ranomafana maakt deel van het oostelijk regenwoud dat ooit een groot deel van Madagascar omvatte. Rano betekent ‘water’, terwijl Mafana staat voor ‘heet’. Deze naam is een verwijzing naar de vele heetwaterbronnen, die door de koloniale Fransen veelvuldig werden gebruikt. Ranomafana is sinds 1991 beschermd na de vondst van de gouden halfmaki in 1985. Deze soort was tot dan toe nog niet bij de wetenschap bekend.

Wie graag wil weten hoe de natuur op Madagascar zich heeft ontwikkeld, moet ook naar Afrika kijken. Gedurende miljoenen jaren ontwikkelen zich in grote delen van Afrika dieren als olifanten, antilopen en neushoorns zich. Dieren die zich langzaam aanpassen aan de (veranderende) omgeving. En de diverse roofdieren, die ze van het lijf moeten houden. Ook de apen op het vasteland ontwikkelen zich, zo hebben ze tegenwoordig een veel grotere hersencapaciteit.

Op Madagascar zijn geen sporen van dit soort grote dieren gevonden, terwijl er ook geen grote roofdieren als leeuwen en luipaarden rond lopen. Daarnaast is het leefgebied van veel dieren nagenoeg gelijk gebleven, waardoor bijvoorbeeld de lemuren zich nauwelijks hoeven te ontwikkelen. Vandaar ook dat de lemuren halfapen worden genoemd. En waarschijnlijk een goed beeld geven van de voorouder van niet alleen apen, maar zelfs van de mens. Want ook in Europa en Noord-Amerika hebben ooit van dit soort halfapen rond gelopen.

Een fanaloka komt in de avond kijken in Ranomafana.
Een fanaloka komt in de avond kijken in Ranomafana.Corno van den Berg

Opvallend genoeg denk je ook bij de huidige inwoners niet snel aan Afrika. De mens arriveerde hier zeer recent, pas 2.000 jaar geleden. Ze komen vooral uit Azië, uit landen als Indonesië en Maleisië. De bewoners hebben een deel van hun leefwijze uit Azië meegenomen. Zo vormt rijst op het eiland nog steeds het belangrijkste voedsel.

De komst van de mens heeft grote gevolgen gehad voor het eiland. Met name het oostelijk regenwoud is voor een groot deel gekapt. En dieren als de olifantsvogel (zo’n 3 meter groot) zijn door de mens uitgestorven. Ook zijn volgens wetenschappers meer dan 15 soorten lemuren uitgestorven sinds de mens arriveerde.

Verkopers langs de weg in Ranomafana.
Verkopers langs de weg in Ranomafana. Martha de Jong-Lantink

De wetenschap probeert de rijkdom van de regenwouden in kaart te brengen. Mede daardoor worden nog steeds nieuwe soorten planten en dieren ontdekt, waaronder ook lemuren, soms door dna-onderzoek, soms door onderzoek in afgelegen delen van het regenwoud

Desondanks kent Ranomafana nog een grote soortenrijkdom. Door de ligging is het aantal vogels op het eiland beperkt, dus ook in het regenwoud van Ranomafana. Opvallend zijn de vanga’s, een vogelfamilie die vaak wordt vergeleken met de beroemde vinken van Darwin. Binnen deze familie hebben de diverse soorten allemaal specifieke snavels, die zich door de eeuwen heen hebben aangepast aan de omstandigheden en hun voedsel. De sikkelvanga met zijn opvallend grote snavel wordt hier geregeld in het regenwoud gezien.

Madagascar is beroemd vanwege de lemuren. En wie het oostelijk regenwoud bezoekt wil graag de verschillen tussen de diverse soorten zien. En die zijn er, vooral in grootte. De kleinste is kleiner dan een hand, de grootste heeft bijna het formaat van een chimpansee.

Twee diadeemsifaka's in een boom op Madagaskar.
Twee diadeemsifaka’s in een boom op Madagaskar. Muzzanese

Maar ze verschillen ook in kleur, gedrag en de plek waar ze leven. Maar het regenwoud van Madagascar biedt veel meer. Het eiland, en dus ook Ranomafana herbergt daarnaast tweederde van alle op aarde voorkomende kameleonsoorten. Terwijl een plantenliefhebber alleen al kan verdrinken in vleesetende planten.

Ook al komen de meeste toeristen naar Ranomafana om de diverse soorten lemuren te zien, in dit unieke bos zijn daarnaast talloze andere dieren te zien. Die wereldberoemd zijn geworden door de animatiefilm Madagascar. In het regenwoud komen bijvoorbeeld opvallend veel palmbomen voor.

Ook hier geldt dat het merendeel uniek is voor Madagascar. Waaronder de ook bij ons als huiskamerplant bekende raffia-palm. Ook groeien hier boomvarens en orchideeën. Die minimaal zo bijzonder zijn.

Een roodkopmaki in Ranomafana.
Een roodkopmaki in Ranomafana. Martha de Jong-Lantink

Beste tijd:
De beste tijd is tussen september en januari, zeg maar van het voorjaar tot en met het begin van de zomer. Dan staan ook de meeste bloemen, waaronder veel orchideeën, in bloei. Ook mei is meestal een goede maand voor een bezoek.

De meeste regens vallen tussen januari en maart, maar het kan hier ook buiten het seizoen stevig regenen. Augustus is gemiddeld de koudste maand van het jaar.

Let op!
Madagascar is een van de armste landen ter wereld. Het toerisme staat nog in de kinderschoenen. Deze combinatie maakt het land ideaal voor avonturiers, die niet op kijken van armoede of een onverwachte gebeurtenis. Het land wordt meestal via een rondreis bezocht, al is een eigen reis ook mogelijk.